Fika ki he ʻaho
Taʻetotongi · ʻoku ngāue ʻi hoʻo polausá · ʻoku ʻikai ʻave ha meʻa ʻokú ke hiki
ʻAho fāʻeleʻi mei ha taʻu motuʻa
ʻOku faʻa ʻoatu ʻe ha lekooti ʻo e mate, ha lau kakai pe ha maka fakamanatu ʻi he fonualotó ha taʻu motuʻa ʻo ʻikai ko ha ʻaho fāʻeleʻi. Hiki ʻa e ʻaho ʻo e lekooti ko iá mo e taʻu motuʻá.
ʻE lava ke hala ʻa e ngaahi taʻu motuʻa ʻi he ngaahi lekooti motuʻá ʻaki ha taʻu ʻe taha pe lahi ange. Lau ʻa e talí ko ha fakaʻilonga ke vakaiʻi mo ha lekooti papitaiso.
Taʻu motuʻa ʻi ha meʻa naʻe hoko, pe taimi ʻi he vahaʻa ʻo ha ongo ʻaho
ʻAho ʻo e uiké
ʻOku mahino ange ʻa e ngaahi lekooti hangē ko e “naʻe papitaiso ʻi he Sāpate hili hono fāʻeleʻí” ʻi hoʻo ʻiloʻi ʻa e ʻaho ʻo e uiké.
Siuliane ↔ Kelekolio
Kimuʻa pea liliu ʻe ha fonua hono kalēnitá, naʻe tuai ʻaki hono ngaahi ʻahó ha ʻaho ʻe 10 ki he 13 ʻi heʻetau ʻahó ni. Liliu ha ʻaho ʻi he vahaʻa ʻo e ongo kalēnita ko ʻení.
Ki ha ʻaho fakatouʻosi hangē ko e 11 Fēpueli 1731/32, hiki ʻa e taʻu kimui angé (1732).
Ko e taimi naʻe liliu ai ʻe he feituʻu takitaha hono kalēnitá
Kapau ʻoku ʻaho ʻa ha lekooti kimuʻa ʻi he liliu ʻi hono feituʻú, ko ha ʻaho Siuliane ia.
ʻOkatopa 1582
Sipeini, Potukali, konga lahi ʻo ʻĪtali, Polani Katolika
Naʻe hoko ʻa e 15 ʻOkatopa ʻi he hili ʻa e 4 ʻOkatopa.
Tīsema 1582
Falanisē
Tīsema 1582 – Sānuali 1584
Hōlani: Holland, Zeeland, Brabant, Limburg (mo Flanders ʻi Pelesiume)
1583 – 1585
Ngaahi puleʻanga Katolika ʻo Siamane mo ʻAositulia
1700 – 1701
Hōlani: Gelderland, Utrecht, Overijssel, Friesland, Groningen
Ngaahi vahefonua Palotisani. Naʻe liliu ʻa Groningen ʻi he 1583, toe foki, pea toe liliu ʻi he 1701.
Maʻasi 1700
Ngaahi puleʻanga Palotisani ʻo Siamane, Tenimaʻake mo Noauē
Naʻe hoko ʻa e 1 Maʻasi ʻi he hili ʻa e 18 Fēpueli.
1584 – 1812
Suisilani
Kanitoni ʻe taha ʻi he taimi ʻe taha.
Sepitema 1752
Pilitānia Lahi, ʻAealani mo e ngaahi kolonia ʻAmeliká
Naʻe hoko ʻa e 14 Sepitema ʻi he hili ʻa e 2 Sepitema, pea naʻe hiki ʻa e taʻu foʻoú mei he 25 Maʻasi ki he 1 Sānuali.
Maʻasi 1753
Suēteni (mo Finilani)
Naʻe hoko ʻa e 1 Maʻasi ʻi he hili ʻa e 17 Fēpueli.
Fēpueli 1918
Lūsia
ʻOku kei ngāueʻaki ʻe he Siasi ʻOfotokisi ʻo Lūsiá ʻa e kalēnita Siulianí ki heʻene ngaahi kātoangá.
Ako lahi angeFounga ʻoku fika ai ʻa e kalēnitá
ʻOku liliu ʻa e ʻaho kotoa pē ki ha Fika ʻAho Siuliane (Julian Day Number): ko ha lau pē ʻo e ngaahi ʻaho talu mei he 1 Sānuali 4713 kimuʻa ʻia Kalaisi. ʻOku fehoanaki ʻa e ongo kalēnitá fakatouʻosi mo e lau tatau ko ʻení, ko ia ʻoku tonu ʻaupito hono liliu mei he taha ki he taha.
ʻOku tānaki ʻe he kalēnita Siulianí ha ʻaho lahi ange ʻe taha (29 Fēpueli) ʻi he taʻu ʻe 4 kotoa pē. ʻOku ʻikai fakakau ʻe he kalēnita Kelekolió ʻa e tolu ʻo ia ʻi he taʻu ʻe 400 kotoa pē (naʻe ʻikai ha 29 Fēpueli ʻi he 1700, 1800 mo e 1900; ka naʻe ʻi ai ʻi he 2000). Ko e ʻuhinga ia ʻoku lahi ange ai ʻa e vahaʻá: ʻaho ʻe 10 ʻi he 1582, ʻe 11 mei he 1 Maʻasi 1700, ʻe 12 mei he 1 Maʻasi 1800 pea ʻe 13 mei he 1 Maʻasi 1900 (ngaahi ʻaho Siuliane; ʻi he kalēnita Kelekolió, mei he 12 Maʻasi 1700, 13 Maʻasi 1800 mo e 14 Maʻasi 1900).
Kimuʻa ʻi he 1752, naʻe kamata foki ʻa e taʻú ʻi ʻIngilani, Uēlesi, ʻAealani mo e ngaahi koloniá ʻi he 25 Maʻasi, pea ko e tupuʻanga ia ʻo e ngaahi ʻaho fakatouʻosi hangē ko e 1731/32.
11ʻI he lolotonga ʻa ʻeku fakalaulauloto ki he ngaahi meʻa ko ʻeni kuo tohí, naʻe fakaava ʻa e mata ʻo ʻeku ʻiló, pea naʻe nofoʻia ʻiate au ʻa e Laumālie ʻo e ʻEikí, pea naʻá ku mamata ki he fuʻu kakai taʻefaʻalaua ʻo e kau pekiá, ʻa e iiki mo e lalahi fakatouʻosi.
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 138:11Siosefa F. Sāmita, ʻi heʻene fakamatalaʻi ʻene meʻa-hā-mai ki he kau pekiáKo e meʻa ʻoku akoʻi ʻe he folofolá mo e kau palōfitá fekauʻaki mo e hisitōlia fakafāmilí →Ngaahi fehuʻi
Ko e hā ʻoku hangē ai ha ngaahi ʻaho ko e 1731/32?
Ko e hiki ʻaho fakatouʻosi ia. Kae ʻoua ke aʻu ki he 1752, naʻe kamata ʻa e taʻú ʻi ʻIngilani, Uēlesi, ʻAealani mo e ngaahi kolonia ʻAmeliká ʻi he 25 Maʻasi (naʻe ngāueʻaki ʻe Sikotilani ʻa e 1 Sānuali talu mei he 1600), ko ia ko ha ʻaho ʻi he vahaʻa ʻo e 1 Sānuali mo e 24 Maʻasi naʻe hiki mo e ongo taʻu fakatouʻosi: ko e 10 Fēpueli 1731/32 ʻoku ʻuhinga ia ki he 1732 ʻo fakatatau ki he lau ʻo e ʻahó ni.
Ko e hā ʻa e ʻuhinga ʻo e “O.S.” pe “N.S.”?
Ko e Sitaila Motuʻa (Old Style, Siuliane) mo e Sitaila Foʻou (New Style, Kelekolio). Naʻe fāʻeleʻi ʻa George Washington ʻi he 11 Fēpueli 1731/32 O.S., ʻa ia ko e 22 Fēpueli 1732 N.S.
ʻOku tonu fēfē ʻa e ngaahi taʻu motuʻa ʻi he ngaahi lekooti motuʻá?
Faʻa ʻikai fuʻu tonu. Ko e ngaahi taʻu motuʻa ʻi he lau kakaí mo e lekooti ʻo e maté naʻe ʻoange ia ʻe ha taha pē naʻá ne tali ʻa e matapaá. Ngāueʻaki ʻa e taʻu fāʻeleʻi kuo fikaʻí ko ha kamataʻanga pea kumi ha lekooti papitaiso pe fāʻeleʻi.