Enkalala z’ebigambo by’ebiwandiiko eby’edda
Ebiwandiiko ebisinga obungi ebya bajjajja baffe tebyawandiikibwa mu Luganda. Enkalala zino zirimu ebigambo ebitono by’oyetaaga okusoma ennyingo ey’okubatizibwa, obufumbo oba okuziikibwa, wamu n’amannya g’emyezi, nga mw’otwalidde ag’edda.
Kya bwereere · kikolera mu browser yo · tewali ky’owandiika ekiweerezebwa
Ebigambo by’Oluholandi mu biwandiiko eby’edda
Emyezi
| Janwaliyo | januari (louwmaand, lauwmaand) |
| Febwaliyo | februari (sprokkelmaand) |
| Marisi | maart (lentemaand) |
| Apuli | april (grasmaand) |
| Maayi | mei (bloeimaand) |
| Juuni | juni (zomermaand) |
| Julaayi | juli (hooimaand) |
| Agusito | augustus (oogstmaand) |
| Sebuttemba | september (herfstmaand) |
| Okitobba | oktober (wijnmaand) |
| Novemba | november (slachtmaand) |
| Desemba | december (wintermaand) |
Ebigambo by’ebiwandiiko
| yazaalibwa | geboren |
| yabatizibwa | gedoopt |
| yafumbiriganwa | getrouwd / gehuwd |
| yafa | overleden |
| yaziikibwa | begraven |
| okuzaalibwa | geboorte |
| okubatizibwa | doop |
| obufumbo | huwelijk (ondertrouw = okulangirira obufumbo) |
| okufa | overlijden |
| okuziikibwa | begrafenis |
| kitaawe / taata | vader |
| nnyina / maama | moeder |
| mutabani | zoon |
| muwala | dochter |
| omwana | kind |
| omwami / bba | man / echtgenoot |
| omukyala | vrouw / echtgenote / huisvrouw |
| nnamwandu | weduwe |
| omusajja eyafiirwa mukyala we | weduwnaar |
| bazadde | ouders |
| abeeyimirizi ku kubatizibwa | doopgetuigen / peter en meter |
| abajulizi | getuigen |
| eyazaalibwa ebweru w’obufumbo | onwettig / natuurlijk kind |
| abalongo | tweeling |
| ng’alina emyaka (emyaka) | oud |
| emyaka | jaren |
| ekigo (ppalishi) | parochie / gemeente |
| ekkanisa | kerk |
| ekiwandiiko / ekitabo ky’ebiwandiiko | akte / register |
| atafumbiriganwanga | ongehuwd / jongman / jongedochter |
| omugenzi (eyafa) | wijlen |
| omulimi | landbouwer / boer |
| omupakasi / omuweereza | arbeider / dienstbode |
- Ebiwandiiko bya gavumenti (burgerlijke stand) bitandika mu 1811 mu bitundu ebisinga ebya Holandi; nga tebinnabaawo, kozesa ebitabo by’ekkanisa (DTB: doop, trouw, begraven).
- Erinnya erisibuka ku kitaawe nga Pieterszn oba Jansdr litegeeza mutabani oba muwala wa Pieter oba Jan. Amannya g’ekika agatakyuka gaafuuka tteeka mu 1811.
- “jongman” ne “jongedochter” bitegeeza omusajja n’omukazi abatafumbiriganwangako.
Ebibuuzo
7bris oba 9ber kitegeeza ki mu lunaku?
Bwe bufunze bw’Olulatini ennimi nnyingi bwe zaakozesanga: 7bris = Sebuttemba, 8bris = Okitobba, 9bris = Novemba, Xbris = Desemba. Omwaka ogw’edda ogw’Abaruumi gwatandikanga mu Marisi, n’olwekyo Sebuttemba gwali mwezi gwa musanvu.
Nneetaaga okwogera olulimi okusobola okusoma ekiwandiiko?
Emirundi mingi nedda. Ennyingo z’okubatizibwa, obufumbo n’okuziikibwa zikozesa enfunda n’enfunda ebigambo bye bimu amakumi abiri oba asatu, n’olwekyo olukalala olumpi n’obugumiikiriza obutono bikutwala wala.
Ebikozesebwa ebirala eby’obwereere
Omuti gw’amakaZimba omuti gw’ekyama mu browser yoEkikola ekipande ky’ekiwujjoEkipande ky’ekiwujjo eky’okukuba, emirembe 5 okutuuka ku 8Ekipande ky’olulyoEmirembe egitasukka etaano ku lupapula lumuEbipande ebyereere eby’okukubaOlulyo, olupapula lw’amaka, olupapula lw’okunoonyerezaEkibala olugandaKizibwe ow’okubiri, enjawulo y’omulembe gumu? KizuuleOluganda, nga lunnyonnyoddwaKizibwe ow’okubiri, enjawulo y’emirembe ebiri, y’ani?